13 Haziran 2025 MagazinStar

AİHM: Çekya’nın Zorunlu Sterilizasyon Şartı İnsan Haklarına Aykırı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Çekya’da cinsiyet kaydını değiştirmek isteyen bir kişinin zorunlu sterilizasyon şartıyla karşı karşıya kalmasını insan haklarına aykırı buldu. Mahkeme, bu uygulamanın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesi (özel hayata saygı hakkı) ve 14. maddesi (ayrımcılık yasağı) ile bağdaşmadığını belirtti.

Strazburg merkezli mahkemede görülen davada, 1977 doğumlu ve yalnızca “T.H.” olarak tanımlanan bir non-binary (ikili cinsiyet sistemine uymayan) kişi, doğumda erkek olarak kaydedilmişti. Ancak bu cinsiyetle hiçbir zaman özdeşlik kurmayan T.H., kimliğinde kadın olarak tanınmak istedi. Çek yasalarına göre bu değişiklik için cinsiyet geçiş ameliyatı ve kısırlaştırma zorunluydu.

T.H., tıbbi riskleri nedeniyle geri döndürülemez bu ameliyatı reddetti ve yalnızca ismini değiştirebildi. Ancak resmi belgelerdeki cinsiyet hanesini değiştiremeyince, günlük yaşamda sık sık zorlayıcı kimlik açıklamaları yapmak zorunda kaldı.

“Devlet kişiyi çıkmaza sürükledi”

Mahkeme kararında, Çek hükümetinin T.H.’yi “ciddi fiziksel ve ruhsal etkiler doğuran bir ikilemle” karşı karşıya bıraktığını vurguladı. Bu tür bir uygulamanın, kişinin bedensel ve ruhsal bütünlüğüne saygı gösterilmesi gerektiği yönündeki insan haklarına aykırı olduğu ifade edildi.

Çekya’da hâlâ yasal düzenleme bekleniyor

Zorunlu sterilizasyon, geçmişte Avrupa’daki birçok ülkede trans bireyler için bir ön koşul olarak kabul edilirken, günümüzde bu uygulama temel insan haklarına aykırı olarak görülüyor. Almanya’da Anayasa Mahkemesi, 2011 yılında bu şartı iptal etmişti.

Çekya’da da geçen yıl Anayasa Mahkemesi benzer bir karar vererek, sterilizasyon olmadan da cinsiyet kaydının değiştirilebilmesi gerektiğini belirtmişti. Ancak bu doğrultuda bir yasa hâlâ parlamentodan geçmedi.

ILGA Europe adına konuşan Marie-Hélène Ludwig, bu AİHM kararının Çek hükümeti üzerinde baskı yaratacağını umduğunu söyledi:

“Bu karar, hükümete hâlâ devam eden bir insan hakları ihlalini sona erdirme yükümlülüğünü hatırlatıyor.”

AİHM kararlarının bağlayıcılığı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi’ne bağlıdır ve Avrupa Birliği kurumlarından bağımsız çalışır. 46 üye ülkeden oluşan bu yapı, mahkemenin kararlarına uyulması gerektiğini öngörür. Ancak mahkemenin kararları için doğrudan uygulamayı zorlayıcı bir yaptırım mekanizması bulunmuyor.